تعزیه حکایتی که همچنان باقی است

از: مجيد امرايي – شمشير آهيخته از نيام برمی کشند، رجز ميخوانند و فرياد مي زنند و ميدان دار مي طلبند ، لشگر کفر تا دندان مسلح در مقابل سپاه اندک اسلام ایستاده است و اينان مسلمين واقعي اند که با صلابت و با ايمان آماده جان فشاني و شهادت اند ، وفاداران به دين محمدي (ص) همين ها هستند.

دلها ميلرزد، نواي زنگها به صدا در ميآيد، صداي سم اسبان لشگر کفر در هوا مي پيچد و غباري سهمگين بر فضا حاکم ميشود، با حرکت کاروان سرور و سالار شهيدان حضرت ابا عبداللهالحسين (ع) حزن و اندوه بر قلبها و چهرههاي ماتم زده مردمي که به ديدن مجالس تعزیه آمدهاند، مي نشاند.

در آن سو بزرگ راوي دشت کربلا زينب (س) پيشاپيش اسيران در حرکت است و با چشمان هوشيار مراقب است تا کسي به خاندان و بازماندگان امام توهيني روا ندارد.

زينب (س) نخستین راوی حادثه جانگداز عاشوراست و خوب می داند که همه چیز را باید در ذهن ثبت کند تا تاریخ بشریت از این جنایت بزرگ و هولناک بی خبر نماند .

خوب ميداند که بايد روايت جانگداز شهادت حسین(ع) را براي نسلهاي بعد بازگو کند ، پس به دقت اتفاقات را مينگرد تا چيزي از از چشم او پنهان نماند، رسالت زینب حفظ ، پاسداری و روایت گری شهامت و شهادت انسان های برگزیده خدا در مقابل سپاه کفر است .

او خوب می داند که آينده اسلام در گرو حفظ و نگهداری اين واقعه است و این وظیفه ای سنگین است که چیزی کم تر از امامت برادرش نیست .

زینب در لحظات هولناک شهادت یاران دین محمدی(ص) جگرش می سوزد، پس برای لحظاتی چشمانش را ميبندد تا فرود آمدن شمشیرهای آهیخته و خون چکان و تازيانهها را بر فرزندان و یاران حسين(ع) نبيند.

در درون زینب(س) غوغايي است، خوب مي داند که رسالت خدايي او در اين برهه شهادت نيست، بلکه صبوري و حفظ و نگهداري از مرتبت الهي خاندان پيغمبر در مقابل لشگر شقاوت پيشه است .

دسته های سینه زن و زنجیر زن از هر سو سرمی رسند و صدای طبل و دهل و ساز عزا در میدان می پیچد .

در گوشه ای دیگرمجلس حربن يزيد رياحي اين آزاد مرد و تواب کربلا تمام شده است و حضرت عباس، علي اصغر و علي اکبر هم به شهادت رسيده اند و اکنون نوبت به اجراي مجلس آخر است ، شهادت امام حسين (ع) و در پایان این زينب است و افشاگري لشگر شقاوت پيشه .

آخرين مجلس تعزيه رو به پايان است صداي زنگ شترها در سوگ قافله سالار شهيدان حس غم غريبي را در فضا پراکنده ميکند و هر لحظه بر جمعيت و ازدحام مردم افزوده ميشود.

با آتش زدن خيمهها و صداي پاي ستوران در بياباني که با خون شهداي کربلا سيراب شده است تعزيه به پايان ميرسد اما حکايت همچنان باقي است..........

تعزيه هنري تاثيرگذار و بيانگرالام، دردها، رشادت ها و سلحشوري هاي خاندان ابا عبدالله الحسين(ع) و هنري همزاد مذهب تشيع است، نمايشي روايتگرانه که بيانگر اوج شجاعت و از خود گذشتگي خاندان پاک پيامبر(ص) درمقابل بيدادگري ها و تظلم هايي است که ظالمان تاريخ بر شيعيان علي (ع) روا داشته اند.

"تعزيه" نمايشي ايراني و اسلامي است که با الهام و برگرفته از واقعه جانگداز عاشورا و اتفاقاتي که در اين رابطه رخ داده به وجود آمده است .

مبناي اين نمايشها را روايت سفرهاي امام حسين (ع) و پيروانش از مدينه به بينالنهرين، جنگهاي او و در نهايت شهادت امام حسين (ع) تشکيل ميدهد.

نسخههاي تعزيهاي در دست است که در آن از حضرت محمد (ص) و خاندانش نيز نام برده شده اما همواره شاخصترين شخصيت اين گونه نمايشها امام حسين(ع) است.

در تعزيه متن نمايش با عنوان "نسخه" خوانده ميشود اين متون همواره به فارسي منظوم و اغلب از زبان نويسندگاني گمنام و به صورت سينه به سينه نقل شده است.

بازيگري در نمايشهاي تعزيه حرفهاي نيست و بازي سازان نمايشهاي تعزيه هر يک به قشري از طبقات جامعه تعلق دارند و بر اساس اعتقادت ديني و مذهبي خود پا در اين مسير مقدس و خدايي ميگذارند.

در گذشته نمايش تعزيه به دليل خصلت بي واسطه بودن و رابطه تنگاتنگ و زنده با مخاطب اثر نمايشي و ارتباط گيري مناسب با تماشاگران از جايگاه خوبي در حوزه هنري کشور برخوردار بوده است اما متاسفانه در سالهاي اخير به دليل کم توجهي به اين گونه نمايشي کم کم شيوههاي اجرايي و تکنيکي آن در حال زوال و نابودي است و تعزيه خوانان قديمي آخرين تلاشهاي خود را براي ادامه حيات نمايش تعزيه در حوزه نمايشي کشور انجام ميدهند.

اما با توجه به اين که هر پديدهاي بدون ارتباط با دنياي خارج و پيرامون خود نميتواند در اين جهان به حيات پوياي خود ادامه دهد و هنر نيز از اين قاعده مستثني نيست، بنابراين دستاندرکاران نمايشهاي تعزيه براي حفظ و اشاعه اين هنر بايد با دستاوردهاي جديد حوزه نمايشي جهان به خوبي آشنا شوند.

به اعتقاد کارشناسان توجه و حمايت از هنرهاي سنتي و آييني چون تعزيه به معناي حفظ بيچون و چرا و بدون ايجاد تحول در اين حوزه نيست و از سوي ديگر تغيير و تحول در آيينهاي سنتي نمايشي به معناي از بين رفتن بنيادها و هستههاي اصلي و فکري و آيينهاي گذشتگان محسوب نميشود.

به باور کارشناسان کم توجهي به اين گونه نمايشها و نبود ارتباط با تئاتر روز دنيا و دوري از حوزههاي پژوهشي و تحقيقي باعث شده است تا به مرور زمان بسياري از مشخصههاي تکنيکي و محتوايي نمايشهاي تعزيه به فراموشي سپرده شود.

بطوري که امروزه جايگاه"معينالبکاء"گرداننده نمايش،به عنوان يکي از عناصر مهم و ساختاري نمايش تعزيه از بين رفته است و در مقاطعي تعزيه خوانان بدون توجه به تکنيک اجراي و محتوايي نمايش تعزيه باحفظ کردن اشعار و کنار گذاشتن نسخه شخصيتهاي نمايشي و استفاده از ميکروفن و بلند گو و لباسهاي تعريف نشده در نمايش تعزيه و گاه دکورهاي بيارتباط به اجراي تعزيه ميپردازند و اين يعني دوري از تکنيک و عدم توجه به سنت آييني نمايش تعزيه.

به عقيده کارشناسان، اجراهاي مداوم و حضور در جشنوارههاي بينالمللي يکي از راههاي پويايي اين گونهي نمايشي است و به اين طريق ميتوان زمينههاي غنا و ارتقاي کيفي نمايش تعزيه را از نظر تبادل اطلاعات تکنيکي و خروج از بن بست حاصل از عدم ارتباط با تئاتر علمي جهان فراهم کرد.

برگزاري نشستهاي تخصصي، پژوهشي و تحقيقي ،ايجاد فضايي دائمي براي اجراي نمايش هاي تعزيه و همچنين ايجاد رشته دانشگاهي با عنوان تعزيه در دانشگاه و مراکز آموزشي از جمله راههاي رشد و پويايي و برگرفتن گرد کهنگي از چهره نمايش تعزيه است.

اين گونه نمايشها اگر با ديد پژوهشي و علمي مورد توجه اهل فن قرار گيرند ميتوانند گونه جديد و مستقلي از هنر نمايشي را به تئاتر جهان معرفي کنند.

مناسبتهاي مذهبي همچون ماه محرم، فرصتي براي بازنگري و توجه به نمايشهاي سنتي و آييني خصوصا نمايش تعزيه است که ميتواند به سوگوارهاي بزرگ مردمي تبديل شود.

به باور کارشناسان برنامهريزيهاي کوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت، براي فعاليتهاي نمايشي گروههاي تعزيه، فراهم کردن امکانات لازم براي اجراي گروههاي نمايشي، تلاش در راه ثبت نهایی نمايش تعزيه در يونسکو به نام ايران و ايجاد فرصتهاي مناسب براي شکلگيري گروههاي جديد در شهرستانها از سوي متوليان تئاتر کشور، ميتواند موجب پويايي و بروز خلاقيت در نمايش تعزيه شود.