دراماتراپی مصداق بارز گروه درمانی / دراماتراپی با تلفیق دیدگاه گروه درمانی اروین یالوم

1'>دراماتراپی 1 1 1'>گروه 1'>درمانی / دراماتراپی با 1 1 گروه درمانی 1 1

نوشته : دکتر مجید امرایی دراماتراپیست و عضو رسمی انتستیتو هنر درمانی پاریس

در طول یک صحنه دراماتراپی یا " روان درمانی نمایشی" شرکتکنندگان احساسات ، عملکردها ، تصمیمات و ... خود را در واکنش به دیگرانی که یا اعضا گروه درمانجویان هستند و یا گروه فراگیران و درمانگران به شمار می آیند به اشتراک میگذارند تا در ادامه این فرایند دو سویه به نتیجه رضایت بخش تخلیه روانی دست یابند .

در این زمینه دو تئوری "تاثیر متقابل" و "نقش گزاری روانی" پیشانیگاه فرایند اجرایی دراماتراپی محسوب می شود، مورنو یکی از پیشگامان این عرصه در دیدگاه خود بر "خودانگیختگی" و "بازخورد " در یک صحنه رواندرمانی نمایشی تأکید دارد. همچنین "نیکلای اورینوف" روسی دیگر نظریه پرداز حوزه روان نمایشگری در تئوری خود جای ویژه ای به استفاده از"ماسک" به عنوان یک روش نمادین در تخلیه روانی و توجه به " رفتار خود انگیخته " می دهد، عناصری که بعدها در دراماتراپی مدرن جایگاه خاصی به خود اختصاص دادند { از نگاه اورینوف صحنه از زندگی وام میگیرد و زندگی از صحنه درس می آموزد } جمله ای که فرایند دراماتراپی را در خود تفسیر و تاویل کرده است .

مورنو در کتاب خاطرات اش می گوید، مواجهه من با " زیگموند فروید " در جایی به پایان رسید که درمان روانکاوانه ی او را بیشتر یک درمان فردی دیدم تا گروهی و این در شرایطی بود که خیل بیماران روانی درگیر جنگ جهانی دوم ، جهان را احاطه کرده بودند و درمان فردی چندان کارایی نداشت .

مورنو می گوید : من به دنبال راهکار جمعی بودم تا هم از ظرفیت های درمانگری و هم درمان پذیری گروه های مختلف انسانی بهره مند شوم، به همین منظور به سمت هنر نمایش که بهترین راهکار برای این عمل گروهی بود رفتم و فروید را با درمان فردی اش در کلینیک رها گذاشتم .

او در ادامه می افزاید هنر نمایش به دلیل ظرفیت بالایی که در " جذب" و "انتقال " داده ها دارد بهترین گزینه برای گروه درمانی است، تا به این طریق بتواند از ظرفیت های درمانگری گروهی استفاده کند و به تبع بازخورد جمعی تری را به خود اختصاص دهد و من به عنوان تراپیست بیشتر یک هماهنگ کننده و "مداخله گر هدایتگر" درمان گروهی هستم تا پیش برنده اصلی فرایند درمان .

وی معتقد است ، در دراماتراپی تقلیدگری یک آغاز است و در ادامه به خودانگیختگی ختم می شود ، بر این مبنا از نگاه مورنو "خود انگیختگی" به معنی حرکت در مسیر رسیدن به فردیات و ظرفیات هر فرد است و " باز خورد " به مفهوم نشان دادن عکس العمل های منطقی، هدایت شده و حساب شده ای است که با نظارت روان نمایشگر به نتیجه مطلوب می رسد .

مورنو همچنین معتقد است، در هدف گذاری های اجرایی روان نمایشگر "خودانگیختگی" و" خلاقیت " پیشرفت های انسان را مستمر و تضمین می کند ، او می گوید : "عشق به روابط متقابل " عنصر کلیدی زندگی فرد در یک گروه درمانی است و اعتماد به اعضای گروه در روان نمایشگری نقش اساسی در حوزه درمان و پس از آن در زندگی واقعی فرد ایفا می کند .

مورنو همچنین می گوید : جامعه ای که اصول خودانگیختگی و خلاقیت را پذیرفته باشد جامعه ای پویا و رو به رشد است، به اعتقاد وی " خود انگیختگی" و "خلاقیت" اهداف ارزشمندی هستند که تلاش برای رسیدن به پویایی را دو چندان می کنند . به باور مورنو تعاملاتی که یک فرد در طول زندگی خود تجربه می کند ، نقش مهمی در تعیین اینکه چه کسی است و چگونه کار می کند، ایفا می نماید. { او معتقد است : از آنجایی که هر فرد از طریق تعاملات ، شخصیت خود را شکل می دهد، بنابراین می تواند به عنوان یک فرد از طریق همین تعاملات تغییر کند اما رمز این تغییر رسیدن به ظرفیت های فردی یا همان " فردیات" است} یعنی گذر از شخصیت و رسیدن به فردیت .

بنابراین، در زمانی که جلسات فردی به دلیل ظهور روان درمانی در حال کاهش بود، مورنو در دهه 1930 مفهوم " غرقه سازی" را که مورد علاقه ساختار گروهی در تعاملات پویا و خلاقانه بود، معرفی کرد و این نشان دهنده تولد روان درمانی گروهی از منظر دراماتراپی بود .

در "روان درمانی نمایشی" غرقه سازی نوعی از روش مواجهه درمانی است که فرد را با ترس هایش مواجه می سازد و همین خروج از گردونه ترس است که انسان را به سمت تحول و پویایی هدایت می کند ، این تکنیک در درمان اختلالات روانی تهاجمی و ناتوان کننده ای چون "اضطراب" ، "ترس " و "پرخاشگری" استفاده شایان توجهی دارد ، حتی اگر فرد در درجه اول به فوبیا مبتلا باشد در مواجهه شدید و فوری در برابر محرکهای منفی کاربرد جدید تری از بر خورد با موقعیت های تنش زا و فوبیک از خود بروز می دهد .

در حالی که انواع دیگر روشهای مواجهه با ترس ممکن است به تدریج بیمار را از نمونههای کوچکتر و کم خطرتر محرکها معالجه کند، اما "تکنیک غرقه سازی" در روان نمایشگری از همان ابتدا با دشوارترین جنبههای وجودی انسان وارد تعامل و مداخله می شود و در نهایت برون ریزی و درمان را موجب می شود .

{در دراماتراپی غرقه سازی در خالصترین شکل ممکن مستلزم قرار گرفتن فرد یا گروه در معرض اجبار یک موقعیت مشابه با مسئله مورد نظراست تا ظرفیت های پنهان و مغفول مانده او در برابر محرک های شبه واقعی شکوفا شود، این کار در عمل، ممکن است سخت باشد اما غیر ممکن نیست؛ مثلاً برای مقابله با ترس پُر کردن یک اتاق از مارها و عنکبوتها و وادار کردن کسی برای ساعتها نشستن در آن موقعیت کاری غیر عقلی و ناممکن است، اما در قالب "تکنیک بازی خیال" و "روش غرقه سازی ذهنی" برای مواجهه با آن موقعیت و رهایی از این تصورات مخرب امکان پذیر است.

روان درمانی گروهی با روش روان نمایشگری به فرد این امکان را می دهد که با حمایت درمانگر و دیگر اعضاء گروه با تعارضات اش رو به رو شود. در این مسیر از طریق حضور گروه و انتقال تجارب درمانی به فرد این امکان به مراجع داده می شود تا همانطور که هست خود را آشکار کند و دیگران را هم در منحصر به فرد بودن خود کشف کند .

بنابراین ، فرد به تدریج پیوندهای اساسی خود را با هدایت "درام درمانگر" و دیگر اعضاء گروه در موقعیت های تعارضی بازسازی می کند، در این محیط درمانی مسائل مراجعان با اهداف، اصلاحی و ترمیمی بازسازی می شود، تا با هدایت دراماتراپیست یک مدل رابطه ای تازه "باز تولید" شود ، مدلی که فرد آن را می شناسد و سپس می تواند روی آن در محل اجرا کار کند و به کمک اعضا گروه به تجارب جدید و ظرفیت های تازه ای از روابط گروهی دست یابد.

در روان درمانی نمایشی" تنظیم روابط نقشی" بین گروه به مراجعان این امکان را می دهد که تا حد زیادی از تأثیرات، احساسات و مشارکت دیگران بهره مند شود.

درزمینه گروه درمانی علاوه بر کشف "مورنو"، این راهکار از جمله روش های مورد توجه نظریه پرداز عرصه گروه درمانی یعنی " اروین یالوم " نیز بوده است ، وی برای این روش درمانی یازده عامل را به عنوان عوامل اصلی شفابخشی روان درمانی گروهی مطرح می سازد ، عواملی که به باور نگارنده آگاهی از آنها برای هر روان نمایشگری الزامی و راهگشا است .

یالوم به عنوان یکی دیگر از صاحب نظران و نظریه پردازان عرصه گروه درمانی با طرح این یازده عامل اثر بخشی روان درمانی گروهی را به اثبات رسانده است (یالوم، 1995) .

روان نمایشگری و توجه به اصول یازده گانه گروه درمانی " اروین یالوم" : نخستین اصل در نظریه یالوم توجه به مقوله "امید در گروه درمانی" است: در این رابطه " دراماتراپی خود بیانگر" شامل افرادی در مرحلههای مختلف درمان می شود که با دیدن دیگر اعضا گروه که در روند بهبود هستند یا کاملاً بهبود پیدا کرده اند، به افرادی که در اول راه درمان هستند امید و حال خوب القا میشود و این از جلوه های بازی خود انگیخته در دراماتراپی است.

دومین اصل وی "جهانی بودن و یا همهگیری گروه درمانی" است : بر این اساس در دراماتراپی عضویت در گروهی که در آن همه افراد تقریباً مسائل یکسانی دارند ، به افراد تحت درمان کمک میکند تا به این فکر برسند که در راه حل کردن مشکلات و کنار آمدن با تجربیات خودشان تنها نیستند . اینکه افرادی مانند آنها هم در جهان، کشور یا شهر خودشان وجود دارند که میتوانند گاهی بهترین تسلی برای ذهن رنجور شان باشند. اینکه بدانند دردی که متحمل شده اند فقط به آنها داده نشده و داشتن این مشکل، فقط مختص آنها نیست .

سومین اصل "بیان خود است" (بیان کردن اطلاعات) : بر همین اساس در دراماتراپی نیز افراد عضو گروه درمانی میتوانند با به اشتراک گذاشتن اطلاعاتی که درباره هر چیزی دارند، به افراد دیگر کمک کنند. برون ریزی روانی که در به اشتراک گذاشتن تجربیات تلخ یا ناراحت کننده هست هم ، باعث آرامش فرد میشود .

چهارمین اصل گروه درمانی یالوم " نوع دوستی" است که در گروه درمانی نمایشی مورنو نیز به خوبی دیده می شود: بر همین مبنا در دراماتراپی افراد گروه میتوانند راجع به نقاط قوت خودشان در گروه صحبت کنند و حتی با استفاده از همین نقاط قوت به بقیه کمک کنند . این کار موجب افزایش اعتماد به نفس و عزت نفس در افراد میشود.

پنجمین اصل " جمع بندی اصلاحی گروه و خانواده اولیه" در محل تراپی است : در دراماتراپی گروه درمانی از جهاتی شباهت زیادی به خانواده درمانی دارد. در داخل گروه، هر یک از اعضا میتوانند کشف کنند که چطور تجارب دوران کودکی بر شخصیت و رفتارهای خودشان تاثیر دارد. آنها همچنین میتوانند یاد بگیرند که از رفتارهای مخرب یا غیرمفید در زندگی واقعی پرهیز کنند.

ششمین اصل یالوم " توسعه تکنیکهای جامعهپذیری" است : در دراماتراپی نیز گروه درمانی مکانی عالی برای تمرین رفتارهای جدید است. این محیط، ایمن و پشتیبانیکننده است و به اعضای گروه اجازه می دهد تا بدون ترس از شکست، رفتارهای جدید را تجربه و آزمایش کنند.

هفتمین اصل "ایجاد رفتار تقلیدی" برای آغاز رابطه و گذر از تقلید و رسیدن به خود شکوفایی و خود انگیختگی است : در فضای دراماتراپی افراد میتوانند در آغاز بازی نمایشی رفتار سایر اعضای گروه را الگوی رفتاری خود قرار دهند . آنها در ادامه و در " تاثیری متقابل" این تقلید را به سمت خودشکوفایی هدایت می کنند و به نوعی از تقلید گری گذر می کنند و به "خود ساختگی" و "خود خواستگی" و خود انگیختگی می رسند.

هشتمین اصل "یادگیری بین فردی" است : در دراماتراپی از طریق تعامل با افراد دیگر و دریافت بازخورد از گروه و درمانگر، اعضای گروه میتوانند درک بیشتر و بهتری از خودشان داشته باشند.

نهمین اصل نظریه یالوم " وجود انسجام گروهی" است : در دراماتراپی از آنجایی که گروه با یک هدف مشترک ایجاد شده و همه اعضا و درمانگر در راستای همان هدف مشترک با هم متحد هستند، اعضای گروه درمانی از سمت دیگر اعضای گروه و همین طور از سمت درمانگر، احساس تعلق و پذیرش میکنند.

دهمین اصل " رسیدن به تعریف روان پاکسازی" است : در روانپاکسازی، که به عنوان یک اصل از اصول گروه درمانی محسوب میشود ، تقسیم احساسات و تجربیات با گروهی از افراد میتواند به تسکین درد ، کاهش احساس گناه و حتی استرس کمک کند.

یازدهمین اصل گروه درمانی یالوم توجه به "حضور عوامل وجودی " است : در حالی که به طور کلی یک گروه میتواند پشتیبانی و راهنمایی در اختیار افراد قرار دهد، گروه درمانی هم به اعضای گروه کمک میکند تا درک کنند و به این نتیجه برسند که خودشان مسئول زندگی ، اعمال و انتخابهای خودشان هستند.

حال که به مصادیق مشترک دراماتراپی و گروه درمانی اشاره کردیم در ادامه به بررسی عملکرد گروه درمانی نمایشی خواهیم پرداخت .

عملکرد گروه درمانی نمایشی چگونه است ؟ گروههای درمانی میتوانند کوچک و در حد سه یا چهار نفر باشند. اما معمولاً این گروهها در صورت لزوم تعدادشان به ۸ تا ۱۲ نفر هم می رسد ، جلسات گروه درمانی یک یا دو بار در هفته به مدت یک تا دو ساعت همراه با درمانگر تشکیل میشوند. به گفته " آدِد مینور" نظریه پرداز دیگر این عرصه در کتاب "راهنمای روان درمانی"، حداقل تعداد جلسات گروه درمانی معمولاً حدود ۶ جلسه است اما جلسات یکساله بین درمانگرها و بیماران بیشتر معمول و رایج است .

وی همچنین یادآور میشود که جلسات گروه درمانی ممکن است به صورت عمومی یا خصوصی باشد. در جلسات آزاد یا عمومی ، شرکت کنندگان جدید میتوانند در هر زمانی که دوست داشتند عضو گروه شوند. اما در یک گروه بسته یا خصوصی ، فقط گروه اصلیِ اعضا برای شرکت در جلسات گروه درمانی دعوت میشوند.

یک جلسه گروه درمانی معمولاٌ چگونه است؟ در بسیاری از موارد، این گروه در اتاقی تشکیل میشود که صندلیها به صورت دایرهای بزرگ مرتب شده اند تا هر یک از اعضا بتوانند افراد دیگر گروه و درمانگر را به راحتی ببینند. هر جلسه از گروه درمانی ممکن است با معرفی اعضای گروه و به اشتراک گذاشتن دلیل حضور آنها آغاز شود. همچنین ممکن است اعضای گروه تجربیات و پیشرفتهای به دست آمده در طول درمان را در آخرین جلسه گروه، با دیگر اعضا گروه به اشتراک بگذارند. نحوه دقیق انجام جلسات گروه درمانی تا حد زیادی به اهداف گروه و سبک درمانگر بستگی دارد. برخی از درمانگران ممکن است که سبک آزاد را برای گفتگو با بیماران تعریف کنند. جایی که هر یک از اعضا به دلخواه خودشان میتوانند در بحث شرکت کنند. در عوض سایر درمانگران برای هر جلسه گروه درمانی خودشان برنامه خاصی دارند که ممکن است شامل تمرین مهارتهای جدیدی برای اعضا از جمله ریتم آگاهی ، تقویت ابعاد ارتباطی ، فرایند اجرایی تکنیک و در نهایت ارزیابی باشد.

دراماتراپی و اثربخشی گروه درمانی در اختلالات روانی : گروه درمانی میتواند برای بسیاری از اختلالات روانی به کار گرفته شود به عنوان نمونه گروه درمانی برای کاهش علائم "اختلال افسردگی" بسیار موثر است ، در تحقیقی که در سال ۲۰۱۴ منتشر شد، محققان نتایج به دست آمده از افراد مبتلا به افسردگی و تحت "درمان رفتاری شناختی گروهی" را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند. نتیجه این تحقیق نشان داد که ۴۴٪ از بیماران، پیشرفت قابل توجهی در درمان افسردگی داشتنه اند. البته باید بدانید که در مقابل، میزان افت و شکست در گروه درمانی هم بالا است. تقریباً از هر ۵ نفر ۱ نفر درمان خودش را به پایان نمی رساند.

مقالات منتشر شده در "انجمن دراماتراپی آمریکاNADIA" و "انجمن دراماتراپی ایران DTCI" راجع به نظارت بر فرایند های اثرگذار دراماتراپی گروهی نشان میدهد که این روش درمانی بر کاهش علائم اختلالی بسیاری از بیماری های روانی موثر است از جمله برای اختلال اضطراب، اختلال دوقطبی، اختلال وسواس فکری عملی، اختلال اعتیاد مثل اعتیاد به بازیهای کامپیوتری، هراس اجتماعی و سایر موارد ایجاد شده در افراد مراجع . بطور کلی دراماتراپی به روش گروه درمانی می تواند به افراد در بهبود سلامت روان شان کمک شایان توجهی بکند .

دراین فرایند تیمی حداقل یک متخصص بهداشت روانی و دو یا چند نفر دیگر را در حوزه های مختلف متناسب با مسئله مراجعان درگیر می کند. این همبستگی و پویایی گروهی اغلب به افراد کمک می کند تا هنگام حرکت به جلو احساس حمایت کنند . خواه هدف آنها رشد باشد، خواه بهبود مهارت های اجتماعی یا چیز دیگری ، گروه درمانی نمایشی می تواند به آنها در دستیابی به آن اهداف کمک شایان توجهی کند .

درمان گروهی برای چه کسانی سودمند است؟ گروه درمانی میتواند به افراد کمک کند تا انواع مختلفی از اهداف درمانی را محقق و آنها را برآورده کنند . گاهی اوقات، یک درمانگر ممکن است گروه درمانی را به جای سایر اشکال درمانی پیشنهاد دهد. این کار میتواند به این دلیل باشد که گروه درمانی برای آن فرد مناسب تر است.

براین اساس گروه های درمانی میتوانند به افرادی کمک کنند که سلامت روان آنها برای گذراندن زندگی عادی، روزمره دشوار شده است. یا افراد دیگری که ممکن است نگرانی آنی و فوری نداشته باشند اما آرزوی آموزش های کاربردی و یا حمایت های بیشتری از خود را دارند ، آنها میتوانند از ظرفیت های چند وجهی گروه درمانی نمایشی بهره مند شوند .

برخی از مسائل اختلالی مطرح شده در گروه درمانی نمایشی عبارتند از: اعتیاد - خشونت یا سو استفاده در خانواده - طلاق - اضطراب - مسائل ارتباطی - فرزند پروری - مسائل مربوط به غذا و اختلالات خوردن - مدیریت خشم و غم و اندوه است.

به خاطر داشته باشید که ممکن است در ابتدا یک درمانگر این نوع روش درمانی را به عنوان گزینه درمانی شما توصیه نکند ، یکی از دلایل عمده برای چنین تشخیصی این است که به اشتراک گذاشتن اطلاعات شخصی مراجعان در یک گروه به خصوص در ابتدای درمان ممکن است دشوار و تا حدودی با مقاومت درمانجویان رو به رو شود .

براین اساس اعتماد سازی و پذیرش متقابل در انتخاب این روش درمانی بسیار کمک کننده است ، دراماتراپی درمانی کمکی ، گروهی ، بازی محور و غیر دارویی است که قادر است به افراد دچار تعارض در حل مسائل شان کمک کند ، این درمان در حال حاضر در 104 کشور جهان مورد استفاده قرار می گیرد و بسیاری از دانشگاه های جهان پس از ویروس عالم گیر کرونا(کووید 19) به سمت درمان های غیردارویی متمایل شده اند تا در توجه بخشی به رشته های مرتبط با این درمان تلاش کنند ، امید که به زودی در دانشگاه های ایران نیز رشته " آرت درمانی" ، "میوزیک تراپی" ، "فیزیکال تراپی" و" دراماتراپی" هم ایجاد شود . مجید امرایی عضو موسس اتحادیه جهانی دراماتراپی WADTh